NGA: BALIL GJINI

  Përditë po shohim gjithnjë e më kjartë se ky vendi ynë, i këtilluar ndryshe Arnautistan, (që ishallah Zoti në të madh të tij e sjelltë në islla), poshtë guaskës së tij të squllët e të flashkët midhjerore pjell nga një inxhi të pataksshme lëbyrëse; e pjell shi nga ai vend ku amvisat e katundit sabah për sabah futin gishtin dhe shikojnë pulat për vezë.
   Inxhia mund të ketë pamjen e një haberi: diku, në Elbasan, a Firifistun ( ç' rëndësi ka) një kaposh ka pjellë një vezë olimpike, kurse bash m' u në mes të Tiranës Rudina Xhunga ka thurrur një libër bajagi ngashënjyes. E ndërsa e zonja e kaposhit çjerr faqet dhe thotë se kjo mund të ndjellë një mynxyrë, e zonja e librit, ajo vajza e televizionit që merr burrat e politikës në intervistë, thotë se libri i saj është një kismet për lexuesin. Allah-allah, ç' na shohn sytë e na dëgjojnë veshët!
   Është e njëmendët se arti dhe letërsia në katundthin tonë me emrin Shqipëri është një zeje që mëtohet të serviret si një përshesh i gatuar së bashku: me luspa rëshqanorësh dhe me pupla brengosëse pëllumbash. Në një faqe kulturore mund të gjesh pranë e pranë si krijesën e neveritëshme të socrealizmit, ashtu edhe poetin e talentuar. Mund të gjesh si hijen e kahershme të Nasho Jorgoqanit, po ashtu edhe poezinë elegante të Ervin Hatibit, mund të gjesh si bulurimat rapsodike të domuzit varvat Arben Duka, po ashtu edhe metaforat rrezëllitëse të Gentian Çoçolit.
   Detyrën e kësaj servirjeje të hazërtë e kanë marrë përsipër si çupkat bukarane me faqet paparunë të të përjavshmeve kulturore, ashtu edhe ca redaktorë të televizioneve, njohuritë e të cilëve për artin e kulturën mezi mbushin pulqerin e një dore. Rreziku që vjen nga një tillë është çuarje e artit dhe kulturës drejt nivelit të katandisjes, pra drejt kollajxhesë dhe amatorizmit, ndonse fraza e gjatë si një shirit zorrësh "arti i takon popullit", kutërbon e vroneps m' u tek pragu i shtëpisë.

   Në katundet e mjera provinciale çdo vdekëtar i rëndomtë rreket t' i ngrejë vetvetes një statujë të përjetshme, nën hijen e së cilës të shullëhen të ngjashmit e tij, të cilët, edhe në mos ia paçin për pesë meritat, të paktën të lëshojnë një psherëtimë ndërmendëse për të dhe të thonë: rahmet pastë, i gjori!, E, pra, në këto katunde lind përditë nga një gjeni që i bën të gjitha: edhe sharrëtarin, edhe shitësin e prezervativëve, edhe lëvruesin e gjuhës së mjaltët. E tha i pari dhe të tjerët vrapojnë pas berrihait. Sa për argument, arketipi më i realizuar i kësaj shurakame është një vajzë me inicialen Ç (emrin s' po ia përmendin, sepse i takon anonimatit) që s' ka lenë revistë pa dalë në resme, s' ka lënë ekran pa ia bërë cuuu. Gjithë merita e saj është se u ngjan modeleve të kahershme të vajzave të tempujve, që edhe iu serviloseshin priftërinjve (shefave të sotëm të T.V-ve), edhe binin në shtrat me udhëtarin që kalonte andejpari. Dhe dihet se modelet e atyre vajzave i kemi në formë statuetash, pra me kokën të mbushur plot kashtë më së shumti, për të mos u thyer.
   Ata që duhej të vendosnin rregull në këtë zallamahi dhe gjullurdi të allasojshe, duhet të ishin akademikët. Por dihet mirëfilli se Akademia e Shkencave është shndërruar në një lloj azili për ca pleq të currufjepsur që një herë në sene shkojnë si për haxhillëk në treva letrare që iu është shterruar dhe tharrë bari bari: Naimi, Serembe, De Rada. M' u përballë dritare të zyrave të Akademisë mund të dëgjosh ashiqare kërnjimet (kërr...kërr...) e tyre të jetosura. Kësisoji ata s' bëjnë asgjë tjetër veçse rolin e këpucës e brashnjës së vjetër, brashnjë që me gjithë xhufkën e kuqe në majë (titujt prof., apo doc.), nuk mund të sugjestionojë më kërkënd.
   Por ka ende një shpresë:shteti. Pikërisht ai duhet të japë një model të tjetërfartë të kulturës: në vend të amotorizmit banal të japë modelin e sqimës e përzjedhjes, në vënd të kallaballëkut dasmëror të "show" televizive të qasë modelin e individit plot qibër të artit. Por kemi ajgëtuar se Ministria e Kulturës është e interesuar më së shumti për kulturën horizontale (daulle, xurna, gërneta), kurse kulturën vertikale sikur s' ia qas aq shumë pragu i derës. Sikur të mos mjaftonin këto bash vitin që kaloi, Ministria e Kulturës, duke i dhënë penën e artë Dhimitër Shuteriqit, provoi atë që thotë Jaques Derrida: kultura shtetërore ka përfaqësuar gjithmonë rrezikun më të madh.
   T' i japësh Shuteriqit penën e lavdisë don të thotë të ngatërrosh malin e Olimpit me kodrat e murme të Saukut. Zotërisë në fjalë do t' i merreshin mëndë që në dhjetë metrat e parë të atij mali të perëndishëm. Nëse fjala Mut në Indi shënjon një perëndi, kjo s' është e njëvlefshme me gjuhën e Arnautistanit tonë. Me dhjetra shkrimtarë të djeshëm janë ende në hije, ose në gjysëmhije: Zorba, Canaj, Trebeshina etj. Pa e tepruar aspak ne mendojmë se shuteriqët e këtij vendi, në sabah, kur i shihnin të gjithë, vinin kokën tek pragu i tempullit të artit dhe e puthnin atë tri herë, kurse në aksham, kur s' i shihte njeri, ndragnin e fëlliqnin bash tek ky prag.
   Në të gjithë botën e qytetërur standartet për kulturën e artin janë arritur shkallë-shkallë. Kurse tek ne… eh, tek ne (!), diagrama e ftillimeve artistike fillon, ta zemë, që nga pikturat që s' iu lënë gjë mangut atyre të guvave të moçme dhe deri tek ato më modernet. Kjo mënyrë arsyetimi formon një reliev përthyes vlerësimi, po aq i frikshëm sa dhe relievi gjegrafik i këtij vendi, aty majëror e aty greminëror. Ka qenë më keq, thonë optimistët. Dhe të kujtojnë kohën e Merhumit, të territ… Dhe mua më kujtohet një nga tregimit e Borgesit, tregim ku një mbret babilonas fton një mbret arab për të vizituar labirinthin e frikshëm. Mbreti arab, pasi e vizitoi labirinthin ra në silloisje: me çfarë do t' ia shugaste kureshtjen mikut në Arabi? Befas u shendua e u këndell. Ka edhe Arabia labirinthin e saj: shkretëtirën. Të dritëshme, kanosëse, mynxyrëse…

  BALIL GJINI

Botuar me 23 Shkurt 2004 ne"Lajmetari i Beratit"