Berati prezantohet në UNESCO

“SIXHILATI I SHERIJES SË BERATIT” NJË THESAR I RRALLË ENCIKLOPEDIK

Berati është një ndër qytetet e rralla jo vetëm në Shqipëri, por edhe në Evropën Jugëlindore, qytet ku janë të dokumentuara periudha nga më interesante të historisë. Këto periudha fillojnë me krishtërimit e hershëm, periudha të cilat Beratin e nxjerin si një prej qyteteve që i ka dhënë botës shqiptare, por edhe kulturës botërore jo një emër, por një mbiemër, pra, Beratinus-Beratini. Nuk ka ndonjë qytet tjetër në Shqipëri që të ketë dhënë mbiemra përveç Beratit. Kjo është e lidhur me faktin se Berati ka qenë një nga kryeqendrat kishtare, kronologjikisht mbas Bylisit dhe Gllavinicës si kryeqendër, sepse si qendër ipeshkvnore Berati del që në shek.IV, kur nuk e kishte këtë emër, por kishte emrin Pulheriopolis. Berati e ka ndryshuar disa herë emrin nga Antipatrea, Pulheriopolis, Beligrado dhe më në fund Berat, emër me të cilin njihet edhe sot. Berati ka qenë kryeqendër e krishtërimit në Shqipëri, rol që filloi të zbehej mbas mëkëmbjes së arkipeshkvisë së Ohrit. Kodikët e Beratit dëshmojnë se në Shqipëri ka pasur një shkollë tradicionale shkruesish në gjuhën perandorake, në radhë të parë në gjuhën greke, pasi Berati bënte pjesë dhe ishte nën juridiksionin e Patriarkanës së Stambollit. Pra, Shqipëria kishte një shkollë shkrimesh dhe Berati ishte kryeqendra e kësaj shkolle. Kanë ekzistuar zeje, shkolla të vërteta ku nxënësit mësonin bukur-shkrim, për t’u përgatitur si kopjues të letërsisë ungjillore dhe biblike. Qyteti plak thuaj se në të njëjtën moshë me Romën, kandidat për t’u pranuar në vlerat e kulturës botërore UNESCO, tashmë e ka dërguar përfaqësuesin e vet në këtë tempull të kulturës.Me “Kodikun e Purpurt” Bera-tinus1 ose Beratinus, Berati zë një vend në hapësirën shpirtërore të njerëzimit. I shkruar me ar dhe argjend ai është dëshmi e një shkolle vendase e kopjimit të teksteve të shenjta. Dëshmi e Beratit si qytet i skriptorëve në shek. IV-V ose i shkruesve të fjalës së shenjtë “skriberëve” që ishin “mjeshtër të një prej arteve më të vjetër të zbatuar, artit të bukurshkrimit”.Jo vetëm në periudhat e hershme të krishtërimit, por edhe në ato të mëpasme të Bizantit dhe të periudhes së pushtimit otoman Berati do të ngelet qyteti ku janë zhvilluar dhe kryqëzuar kultura dhe ngjarje nga më interesantet. Krahas kodikëve që flasin për periudhën e hershme të shkrimit në Berat, ky qytet ka edhe një regjistër të rrallë të quajtur “Sixhilati i Sherijes së Beratit”.
Sixhilet e sherijeve janë burime arkivore ku krahas të tjerave flasin edhe për kalimin e qytetërimeve nga Lindja drejt Evropës.Sipas prof.Shaban Sinani, Berati ose “Beligradi shqiptar” ka sixhilatin më të plot. “Sixhilati i sherijes së Beratit” është një burim të dhënash të pazë-vendësueshme për popullsinë, për pronat, për zhvillimin dhe dhënien e së drejtës, për emërimet dhe lirimet e funksionarve të administratës, dënimet dhe gradimet, ndëshkimet dhe shpërblimet, gjendjen kulturore dhe fetare, raportet e së drejtës shtetërore me ato etno-zakonore, luftrat dhe paqen, kryengritjet dhe nënështrimet, ndodhitë e natyrës, epidemitë, vitet e urisë, vitet e bollëkut, mbrekullitë dhe çuditë e botës etj. “Sixhilati i sheries së Beratit” përmban të dhënë jo vetëm për botën shqiptare, por për një hapësirë mjaft të gjerë, prej Besarabisë(Moldavi), Polonisë, Rusisë, Venetikut, deri në Gjibraltar. Rreth vlerave të këtij regjistri janë botuar një sërë studimesh nga prof. Sh.Sinani, prof, S.Pulaha, prof, G. Shpuza dhe E.Duka.”Sixhilati i sherijes së Beratit”është mbajtur prej qindra duarësh, me kaligrafi nga më të ndryshmet, në vazhdimësi kronalogjike të pandërprerë, duke filluar nga viti 1603 dhe duke u mbyllur në vitin 1913.

Rëndësia e ketij arkivi është e jashtezakonshme për të studiuar funksionimin e nje qeverisje me sinkretizëm të theksuar pushtetesh, jo vetem të pushtetit laik me atë fetar, por edhe te pushteteve laike brenda përbrenda tyre. Dhjetëra e dhjetëra fermane që kanë prurë në këtë pjesë të perandorisë kumtet e qendrës gërshetojnë pushtetin ligjvënës me atë zbatues dhe me dhënien e së drejtës. Fermani ishte njeheresh dekret-ligj, urdhër për t’u zbatuar dhe vendim i formës së prerë nga pikpamja e pushtetit të së drejtës. Në kushtet e sotme, kur rajone të tëra të globit po shkojnë me ritëm të shpejtë drejt bashkimit në struktura të federuara, në shtete shumekombëshe, me karakter multikulturor, multi-fetar e multialfabetik, “Sixhilati i sheries së Beratit”, duke qenë integral në shtrirje kohore e hapësinore, merr nje rëndësi tjetër, jo vetëm për njohjen e historisë. Dëshmitë që janë regjistruar në këtë sixhil tregojnë se si kanë mundur të jetojnë nën një strehë, nën të njëjtin pushtet absolut të centralizuar, popuj jo vetem etnikisht, gjuhësisht e gjenetikisht të ndryshëm, por të tillë po aq të ndryshëm edhe nga përbërja demofetare, demorajonale dhe demo-kulturore.

Me nje vlere specifike janë aktet administrative të qëndrës së perandorisë kopjuar në “Sixhilatin e sherijes së Beratit” mbi të drejtat e bashkësive të krishtera, mbi mbrojtjen që u ofron atyre ligji. Në një dekret sulltanor të vitit 1680 caktohen taksat që ka për të mbledhur mitropoliti Ignatios në rajonin kishtar nën autoritetin e tij. Në një dekret tjetër afërsisht të së njëjtës kohë urdhërohen autoritetet vendore të lirojnë shtëpitë e zaptuara të të krishterëve të lagjeve Mangalem e Goricë dhe të bëhën meremetime në kishat e vjetra të qytetit, duke i lejuar priftërinjtë t’i rindërtojnë ato sikurse kanë qënë më parë.Një numër i madh urdhëresash të pushtetit perandorak konfirmojnë në detyrë hierarkët e lartë të kishës ortodokse, emëruar më parë nga autoriteti kishëtar, siç është rasti i zëvëndësimit të patrikut të Beratit Ignatios me Dionisin (1845); i emërimit të priftit Jermanos patrik i Ohrit (1647) e të tjera të ngjashme. Kumtet perandorake që janë kopjuar në “Sixhilatin e sherijes së Beratit” janë me një larmi të jashtë-zakonshme. Fermanët, beratët, hyxhetët dhe ilamët, urdhërat dhe bujurullditë, mund të sjellin kumte që kanë të bëjnë me gjithë ballkanin, por mund të sjellin edhe kumte fare të zakonshme, për shembull, për mënyrën e ndarjes së pasurisë në një familje me konflikt të brendshëm ose per caktimin e pjesës së prikës së vajzës së një dyqanxhiu. Kjo lidhet me faktin se në Perandorinë Osmane çdo shtetas , pavaresisht nga rajoni ku banonte, besimi që kishte dhe shkalla e pasurisë vetjake, kishte të drejtë t’i ankohej drejtpërdrejt sulltanit.

Administrata qëndrore e Perandorisë e kishte për detyrë të vlerësonte ankimet e shtetasve dhe sulltani urdhëronte për zgjidhjen e një konflikti në familje me të njëjtin autoritet si dhe për zgjidhjen e një sherri midis institucioneve ose funksionarëve të pushtetit vendor. Për këtë arsye, në “Sixhilatin e sherijes së Beratit”, sikurse dhe në sixhile të qyteteve të tjerë të Shqipërisë, ka akte të panumërta sulltanore,që urdherojnë rregullimin e marrëdhenieve të brendshme në familje, jo vetëm ato midis institucioneve të shtetit; sidomos të familjeve të mëdha dhe të pasura, por madje edhe të varfanjakëve. Në këtë arkiv gjenden sistematikisht dhe me përsëritje të rregullt akte urdhëruese, që kanë të bëjnë me ndërhyrjen e pushtetit perandorak në funksione që normalisht do t’i takonin së drejtës etno-zakonore: për zgjidhjen e ankesës së një gruaje që i mungon interesimi i burrit (1646); për lidhjen e një martese me prikë të zakonshme prej 8 mijë akçe (1647); për venie kurore dhe zgjidhje martesash me kurorë midis të krishterëve e myslimanëve dhe në çifte me përbërje fetare heterogjene (1676,1681); për martesa dhe shkurorëzime me vullnet të deklaruar të gruas (1678); për kthim paje dhe caktim haku të kurorës grave të divorcuara (1678,1679); për caktim kushtesh të kurorëzimit të myslimanëve me të krishterët (1682,1701,1706); për kthim pronash trashgimtarëve të ligjshëm, tashmë në moshë madhore dhe me zotësi për administrimin e tyre (1682).
Nje kategori aktesh doku-mentare që përmban ky sixhil në një anë ngjajnë si vendime gjykate, në një anë si vendime pleqnarësh që mbështeten në kanunet e vendit dhe vetëm së fundmi mund të konsiderohen si akte zyrtare të pushtetit perandorak:një grua e krishterë deklaron se nuk duhet t’i lidhet kurora pa qënë vetë e pranishme (1684, 1695, 1701, 1687, 1752); për zgjidhjen e një konflikti nuse-vjehrrë, duke qënë se kjo e fundit nuk i njeh të drejtën e trashëgimit të pasurisë lënë nga i shoqi i vdekur (1701); për martesat nën moshë dhe martesat me kusht në rastet kur çifti nuk është i të njëjtit besim, dokument në latinisht dhe osmanisht (1707, 1749); për miratimin e kërkesës së një gruaje nga një fshat i Beratit, që ankohet se i shoqi e ka rrahur (1812); për marrje haku të jashtëzakonshëm për prishje të kurorës deri në 108 mijë akçe (1696,1750); për caktimin e prikës së një vajze të klasës së lartë, bijës së Mahmud pashë Velabishtit , që do të martohet me Sulejman pashë Elbasanin ,me një prikë prej 120 mijë akçe (1739); një vajzë refuzon fejesën dhe deklaron se do të martohet me djalin që do (1831); të krishterët kërkojnë të celebrojnë martesën para kadiut (1680); caktohet 1001 flori Stambolli haku i kurorës së martesës së Islam bej Kërcyrës me të bijën e Ymer beut (1874);për dëmet e jashtë-zakonshme që bëri murtaja e viteve 1814-1816 në fshatrat e Shqipërisë dhe ndihmën që u duhet dhënë familjeve të shka-tërruara.Ndërthurja e së drejtës shtetërore perandorake me të drejtën etnozakonore ven-dëse,deri në krijimin e një ekulibri dhe komunikimi të vijueshëm midis tyre, shprehet në mënyrë më të qartë në normat që përmbajnë aktet administrative të ruajtura në “Sixhilatin e sherijes së Beratit” për gjakmarrjen dhe hakmarrjen. Dokumenti më i hershëm për caktim gjobe për vrasje e plagosje është i vitit 1606. Janë me dhjetëra aktet e urdhëruara nga pushteti për caktim dëmshpërblimi a gjobe për vëllain e vrarë (1678); për caktim dëmshpërblimi gruas së ve për burrin e vrarë, dëmshpërblim që duhet ta shpaguajë vrasësi(1679); caktim dëmshpërblimi për vrasjen e një robi (1686); për mosmarrje gjobe a dëmshpër-blimi në rastet e fatkeqësive aksidentale (1688); për falje gjaku pas pagimit të një gjobe prej 125 mijë akçedh familjes në gjak (1815).

Kryeqendra e Perandorisë ishte e vëmendshme ndaj çdo sinjali që merrte prej shtetasve të vet. Ajo arrinte të merrte informacion dhe të ndërhynte në kohën e duhur edhe në diskutimet me karakter kulturor e letrar, nëse këto diskutime ktheheshin në çështje publike. Sikurse dihet, Berati lulëzoi si qendër kulture edhe në periudhën e “alhamiada-s” shqipëtare, letërsisë me alfabet rrokjesor. Bejtet e Nazimit të Frakullës dhe rivaliteti i tij me myftiun e vendit mulla Aliun bënë që qyteti të ndahej në dy pjesë dhe të hynte në ethet e garës. Shqetësimi u përcoll deri në qëndër të ish-Perandorisë osmane, prej nga sheh-ul-islami i shkroi administratës vëndëse këtë letër:
“I ndershmi zoti gjykatës i Beligradit shqipëtar, Mbas selamit, ju bëjmë të ditur se myftiu i Beligradit shqipëtar Aliu është hequr nga detyra e fetvasë, meqënëse jemi lajmëruar që me sjelljet e tij të këqija është përzier në disa çështje ,duke shkaktuar anarkinë e qytetit. Duhet ta porisitni, në mënyrë të përsëritur, që prej ditës së sotme të rrijë në punë të vet e të mos përzihet më në çështje të fetvasë. Vesselam” (“Haki Sharofi dhe vepra e tij”.
Me dëshminë e tij të rëndësishme të kronikës politike, shoqërorë, zakonore dhe natyrore, “Sixhilati i sherijes së Beratit” ka rëndësinë e një banke të dhënash. Kronika që përmban ky sixhilat, duke qënë jo vetëm zyrtare, jo vetëm etnografike, jo vetëm informuese, por edhe kulturore e shkencore, bën të mundur të ndriçohen nyje nga më të pasigurtat në historinë e këtij qyteti dhe në një hapsirë mjaft të gjerë, thuajse në tërë Shqipërinë. Janë mbajtur shënime të hollësishme për vitet me ngjarje natyrore të papritura ose të habitshme, vitet e tërmeteve dhe të epidemive, të eklipseve diellore e hënore, vitet e varfërisë dhe të urisë, vitet kur prodhimi është zhdukur prej “reve të karkalecave”, viteve me prodhim të përkohshëm, vitet me ngatërrime të jashtë-zakonshme të fenomeneve stinore (borë në verë, prodhim bujqësor në të lashtat gjatë pranverës).

Ka akte zyrtare që duket sikur përmbajnë infor-macion të padobishëm për historinë, por, në fakt, qysh në pikënisje informojnë për ekzistencën e një shqetësimi në jetën e shoqërisë, siç është një urdhër i vitit 1828, sipas të cilit ndalohet mbajtja në publik e rrobave të çmuara, të qëndisura me ar e argjend. Vetë ky dokument mund të ketë buruar ose nga vullneti qeverisës për të mos lejuar dallime të dukshme në jetesën e popullit, ose nga përhapja e madhe e veshjes së kushtueshme aristokratike dhe të përdorimit të metaleve të çmuara për to.Vetëm në një regjistër të sherijes së Beratit, me të dhëna për tarikatet dhe tregëtinë, mbajtur që nga viti 1170 hixhri dhe për rreth 30 vjet në vijim , gjenden shënime për 454 argumente, tema ngjarjesh që i përkasin këtij qyteti.

Përgatiti
Abedin KAJA

Titujt kryesore

Fituesit, këta humbës të mëdhenj

Vritet Besnik Shuka

Lindita Shuka rrëfehet për vrasjen e bashkëshortit të saj, Besnik Shuka

Kronika e javes shkurt

Nëpër faqet e gazetës “Lajmëtari”