Foto : Kastriot Dervishi
Autori i shkrimit

Foto te artikullit

Foto nga ekspozita e pare (botohet per here te pare)

Sotir Capo.

Sotiri Capo & Dhimiter Buda

Sotir Capo & Yzedin Shelegu

HOME NEWS OPINIONE

Artet Figurative në Berat 1944 – 1957

Pas çlirimit të vendit në 1944, siç dihet u vendos sistemi i ri qeverisës, sistemi komunist. Ndryshimi i sistemit sjell me vete kushte të reja zhvillimi. Historia ndërtohet mbi kushtet e kohës dhe në të ndihet fryma e re e zhvillimit. Por kjo frymë e re zhvillimi në artet figurative, u krijua për t’u kanalizuar në analet e politikës komuniste.
Edhe pse kish pasur një prejardhje të shkëlqyer në ikonografi (vlen të përmendim Onufrin, Nikollën, Selenicën, Shpatarakun, Çetirët etj.) kjo nuk u përdor fare. I gjithë zhvillimi ngrihet mbi artin e realizmit, por ky realizëm kanalizohet ne kanone te forta. Ky realizëm u aplikua pa u gërshetuar me traditën e vendit, që do te thote se artistet i perkisnin artit demonstrativ. Pra zhvillimi nën ndikimin e vendeve te Lindjes në Shqipëri, favorizoi edhe zhvillimin e arteve figurative ne Berat, i cili si në të gjithë vendin u zhvillua i gjithi në frymën e artit demonstrativ, pra art në shërbim të politikës dhe në rastin konkret në shërbim të diktaturës komuniste. Në këtë periudhë filloi të vinin artistë nga vendet e lindjes për të pikturuar dhe për të ekspozuar veprat e tyre. Kemi raste edhe në Berat: Piktori rumun Vasile Kazari qëndroi disa ditë duke pikturuar në Berat. (Gazeta “Bashkimi” 15 tetor 1955). Piktori Gjerman nga Berlini Tom Bayer bëri 35 peizazhe nga Shqipëria, si dhe disa peizazhe në Berat. (Gazeta “Bashkimi” 13 tetor 1956) Piktori rus Viktor.S.Ivanov së bashku me J.Myler hapën ekspozitën e artit sovjetik në Tiranë, dhe të dy së bashku pikturuan Beratin. (Gazeta “Bashkimi” 31 tetor 1956) Këto raste ndikuan në këtë periudhë, dhe shërbyen për zhvillimin e arteve figurative. Krijimi i marrdhënieve të reja shoqërore, krijoi kushtet për nje art të tillë, i cili që me lindjen u fut nën komande, u vu në shërbim të sistemit politik shoqëror duke pasqyruar pa pushim realitetin e dhunshëm.
Megjithate duke u larguar nga kjo analizë, gjithsesi një jete artistike me kushte të përcaktuara filloi të marrë jetë në Berat, menjëhere pas çlirimit. Siç e thashë më sipër sistemi vepronte nga lart- poshte. Në vitin 1946 ne Tirane hapet për herë të parë në Shqipëri Liceu Artistik “Jordan Misja”, e para shkolle arti figurativ.
Në Berat filloi kursi i pikturës, nën organizimin e shtëpive të kulturës. Kursi i pikturës në një farë mënyre bëhet shkolla e parë e artit figurativ në Berat. Por njëkohësisht shkuan edhe nxënesit e parë në Liceun Artistik në Tiranë, (Dhimitër Buda (1929 – 1992), Thanas Papa (1931), Grigor Ikonomi (1934), Sotir Capo (1936), Hasan Nallbani (1934), Llazar Myzeqari (1935). Fillon të krijohet plejada e re e artistëve beratas pas çlirimit të Shqipërise. Filloi të zbatohej sistemi sovjetik në arsim dhe kulturë.

Vladimir Jani (1921 -2001) dhe kursi i pikturës.

Piktori shkodran i cili kishte mbaruar studimet në Itali emërohet nga Ministria e Arsimit në qytetin e Beratit, ne vitet 1946-1949. Ky piktor vjen si mesues ne shkollën pedagogjike, por hap kursin e piktures në shtepine e kulturës. Pra Vladimir Jani është një shans i madh pas Dhimiter Çanit (para çlirimit) në mësimin e vizatimit në Berat. Dhe nga kursi të cilin e drejtonte Vladimir Jani u krijua brezi i artisteve beratas Dhimiter Buda, Sotir Capo, Yzedin Shelegu, Grigor Ikonomi, Hasan Nallbani dhe Llazar Myzeqari. Ne qytetin e Beratit kanë kaluar shumë mësues vizatimi e pikture, por Dhimitër Çani para çlirimit dhe Vladimir Jani pas çlirimit do të mbeten dy themeluesit e brezave të artistëve figurativë në qytetin e Beratit. Në shtëpinë e kultures ( që ndodhej në shtëpinë e familjes së Haznedarëve, pranë Teqesë së Helvetive, kujton piktori Grigog Ikonomi, ndërsa piktori Y.Shelegu kujton se më pas shtëpia e kulturës kaloi te shtëpia e Bardhë. Kursin e vizatimit e drejtonte piktori shkodran Vladimir Jani, i cili punoi 3-4 vjet në Berat dhe la vizatime e piktura të shumta.) Kursin e vizatimit e ndiqnin femijët para se të shkonin në lice. Ne takimin e pasur me piktorin e madh shqiptar Vladimir Jani nje muaj para se te vdiste ne prill te vitit 2001, ai deklaron: “ Ngrita kursin e parë të fëmijëve në qytetin e Beratit pas luftes i dërguar nga Ministria e Arsimit pasi Berati nuk kishte asnjë specialist në këtë fushë”.
Vladimir Jani hyn në historinë e pikturës në Berat si themelues i kursit të pikturës dhe si mësuesi i parë profesionist i bazave të vizatimit. (Mësuasi i parë ka qënë artisti i madh korçar Dhimitër Çani, por ky nuk ka punuar me fëmijët, ka ushtruar aktivitetin e tij vetëm si artist dhe si mësues i thjeshtë vizatimi.) Ky kurs që më vonë i kalon qendrës kulturore të femijeve, do të vazhdojë pa ndërprerje deri në ditët e sotme. Vlen të përmëndet një nga mesuesit e parë të vizatimit beratas, Fiqiret Ymeraj. (mësuesi i parë i vizatimit pas çlirimit ishte Fiqiret Ymeraj. kujton Y. Shelegu.) Jani mbetet nja nga piktorët më të mëdhenj të traditës shqiptare, por për Beratin do të mbetet përgatitësi i brezit të parë të artistëve figurative të arsimuar.
Ne vitin 1951 në qytetin e Beratit, vjen i pari artist beratas me arsim artistik,
(siç thamë më sipër u dërguan në liceun e Tiranës) dhe ky është Dhimiter Buda (1929-1992). Pra Buda eshte i pari artist në qytetin e Beratit me shkolle arti. Para Budës gjejmë vetëm raste të amatorëve të pikturës siç janë Fatmir Shehu dhe piktori dekorator-amator Lili Ropi. Piktori amator Fatmir Shehu (1922-1973) merrej me zmadhime fotografish, portrete, peisazhe dhe natyra të qeta dhe njihet si i pari piktor (amator) në qytetin e Beratit. Pas Budës, përfundojnë liceun Thanas Papa dhe Grigor Ikonomi, të cilët menjëherë shkuan me studime në Moskë dhe nuk u kthyen më në Berat. Aktivitetin e tyre artistik e ushtruan në Tiranë. Dhimitër Buda (1951), Sotir Capo dhe Hasan Nallbani në vitin (1954), Llazar Myzeqari në 1955, Yzedin Shelegu në vitin 1956, krijojnë brezin e parë të artisteve beratas, të gjithë këta artiste lidhen ngushtë me qytetin e Beratit për rreth 40 vjet duke u bërë protagonistë të jetës artistike në Berat.
Pra Nallbani, Capo, Buda, Myzeqari dhe Shelegu janë të parët artistë të arteve figurative në Berat. Kjo prurje artistike krijoi kushte për krijimtari të organizuar.
Ne janar te vitit 1954 ne Tiranë formohet Galeria Kombetare me 100 vepra, ndër to ishin dhe veprat e artisteve qe krijuan kushtet dhe brezin e parë ne Berat, Dhimitër Çani dhe Vladimir Jani. Po në vitin 1954 Hasan Nallbani në ekspozitë kombëtare në Tiranë ekspozon diplomën “Refugjatët”.
Në këto momente u krijuan kushte për krijimtari të organizuar, dhe pikërisht artistët Buda, Capo dhe Shelegu hapin të parën ekspozitë në Berat.

Ekspozita e parë në Berat kujton piktori Yzedin Shelegu: “u hap në lokalin e Hotel “Tomori” (sot pronë e familjes Dyrmo, në Bulevardin “ Republika” në një sallë të vogël. Kjo ekspozitë ka pasur shumë sukses përsa i përket numurit të vizitorëve. Ekspozova unë, Dhimitri dhe Sotiri. Hasani nuk mori pjesë sepse ishte ushtar”. Ekspozova një pllakat për “Skënderbeun”
Në Gazetën “”Kushtrimi” 22 dhjetor 1979, Sulejman Fuga shkruan: “Sotir Capo pasi mbaroi shkollën më 1956 hapi të parën ekspozitë të arteve figurative në Berat. Në këtë ekspozitë u paraqit me tre krijime , portrete. “”Lenini” “Bajram Curri” “Malësoria”.

Në revistën” Nëntori” 1957, jepet informacion nga veprimtaritë kulturore në rrethe dhe konkretisht shkruhet:
Hapen ekspozita te arteve figurative.
Më 13. X. 1957, në njërën nga ndërtesat e rrugës kryesore “Enver Hoxha” te Beratit, për nder të 40-vjetorit të Revolucionit Socialist të Tetorit, u çel për herë të parë në këtë qytet një ekspozitë e arteve figurative.
Në ekspozite ka kryesisht punime të skluptorit të ri Dhimiter Buda, të piktorit Sotiraq Capo dhe të dekoratorit Yzedin Shelegu. Skluptori Dhimiter Buda ka ekspozuar disa boceta sklupture dhe kompozimin “E pamposhtura”, ku paraqet një vajzë përpara torturave. Kurse dekoratori Yzedin Shelegu ka vendosur në këtë ekspozitë, së bashku me punimet e tjera edhe pllakatën “Për paqen dhe miqësinë”, të cilën e ka përgatitur për konkursin e 40-vjetorit te Revolucionit Socialist te Tetorit.
Nga këto të dhëna të kohës, 13 Tetori i vitit 1957 shënon një nga datat më të rëndësishme të arteve figurative në Berat.
Por ajo që vërehet nga fotot e ekspozitës së parë në Berat, janë veprat e artistëve, dhe publiku që viziton ekspozitën. Në njërën prej fotove duken qartë portreti i “Leninit” i Sotir Capos dhe tre vepra të Dhimitër Budës, “E pamposhtura”, “Skënderbeu”, “Aleksandër Moisiu”. Në foton tjetër është pllakati i Yzedin Shelegut “Për paqe dhe miqësi” si dhe boceti i Budës “Partizani në sulm”, portret djali i S.Capos, “Peizazh me pemë” i S.Capos si dhe tre detyra shkolle që duken qartë që janë të Capos. Vepra e Budës “E Pamposhtura” deri në vitin 1998 ka qëndruar në Muzeun Historik të Beratit, por me çvendosjen e tij ajo u thye së bashku me disa vepra të tjera të fondit të muzeut.
Kastriot Dervishi, piktor