Ajo na shpërfaqet me dy pamje të ndryshme dhe të allasojta. E para është kultura kanakare e pushtetit, servile e shpatullangrohtë; e dyta është kultura që orvatet të jetë e pavarur dhe shí prej kësaj është e braktisur, munxavënë dhe e patënzonë. Për këtë mund të shikohet fare qashtër se si lulëzojnë e ardhangen disa televizione të lidhur me politikën dhe si fiken e shugaten ca të tjerë, si u lulëkuqojnë faqet disa gazetave e periodikëve e si po lëmeken ca të tjerë. Kur themi lulëzojnë e ardhangen kemi parasysh bërjen e një dore parash prej tyre, sepse, ç’ është e vërteta, niveli artistik i tyre është për iza të Perëndisë.
Në këtë vënd provincial, të begatë për qyfyre e marifete, ku në rrugë mund të të bjerë rasti fatlum të ndeshësh Protonjeriun, ashtu të motmoçëm e arkaik, të paprekur nga kultura dhe qytetërimi, politika është kosherja e mbushur me arrëza shiritverdha e shiritzeza, të cilat gumëzhojnë e kuturisin me tallamahamë, por që për çudi hojet e tyre i kanë mbushur (sigurisht jo vetë) plot me një mjaltë vishtulloz e të qelibartë. E pra ky vend, që e ka të shënjtë ndjenjën e çanakut dhe hajes, dhe që s’ ka si mos ta dijë nga e vjen e mira, ka kohë që në mokrat e hatashme të mjerimit s’ prodhohen më vetëm shkrimtarë(!), por edhe politikanë e deputetë. Bam, çdo ditë, çdo orë, pa u prëjtur fare!. Përveçmërisht ky i fundit ka krijuar një arketip aq popullor e aq të paqibërt, sa , Zoti të ruajt po dole në rrugë, se s’ ka humbameno, teknefez, a gjytyrym që mos të të flasë për ëndrrën e tij të mbrame për t’ u bërë deputet.
Dihet mirëfilli se në sistemet totalitare ëndrra e diktatorit është ajo e ngimjes dhe veleritjes. Në çdo 19 prill, ditën e datëlindjes së Adolf Hitlerit, gati pesëqind mijë vajza 12-15 vjeçare, të zhveshura cullak, të lara e të pastruara, bënin ritualin në palestra për të hyrë në rininë fashiste. Emrat e tyre i shkruanin në lista dhe ia dorëzonin Hitlerit në sini. Ishin pjesa e kurbanit që atdheu e sakrifikonte për përbindëshin. Në sistemet tranzitore, ku forca e dhuna zëvendëson kulturën, gjërat që s’ honepsen dot janë gjërat delikate e të brishta. Bash gjatë këtyre viteve tranzicion kultura është mbërthyer nga të dy këmbët si qengji manar dhe është hedhur në strofullën ku hungërin politika. Këtë e vërteton amullia e teatrove, shtëpive të kulturës, bibliotekave, kinemave. Kërkush nuk mund të thonë ç’ bëhet me to, cilët janë shuar e cilët frymojnë ende dhe a do ketë ndonjëherë statuse, ligje, e rregullore për to. E vetmja ide që na kujtohet ishte ajo e “kthimit në identitet”, një frazë fekstitëse ajo, por që rezultoi një krimb me tri unaza moderniteti në shpinë, sepse u pa bajagi bukur që s’ ishte fjala për një identitet artistik, por për një identitet ideologjik: atë të enverizmit.
Kultura kundrohet nga politika si trualli me rërë e shqopishte, një lloj eremie e yrti, i vlefshëm vetëm për syrgjynët. Kështu e kanë parë dhe vetë ministrat e kulturës. Arta Dade e këpuste lotin sa një sumbull jeleku kur la Ministrinë e jashtme, e quante veten të dënuar, kurse M.K.R.S-në një lloj gulagu. Kurse ministri i tanishëm është shembulli më demode se si një njeri që ka në sqetull një çantë me vegla elektriçisti, befas i duhet t’ i zbrazë ato dhe ta mbushë çantën me libra e projekte kulturore, se i është mbushur kaplloqja Nanos ta bëjë ministër.
Klima e vrugut dhe mugullimit politik ka bërë që kultura të gurgucet brenda sythit, a burbuqes, pa mundur të hapet mirë ndaj vetes e botës, duke bërë të gëlojnë gjithfarë tipesh e sifetesh. Njëri prej tyre është tipi i atij që arti i shërben si preteks, si një hardhi, për t’ iu ngjitur e kacadredhur më mirë lisit të pushtetit, kurse tjetri është gjysëmshkrimtari e gjysëmpolitikani, medemek centauri përbindësh që rreket të shtirret njerëzor, duke vjedhur imazhin fisnik të një kali. Por ka edhe diçka tjetër, e cila ka të bëjë me degradimin dhe përçudnimin e vlerave: ne tashmë po shikojmë se si artistë të dikurshëm të diktaturës, të cilët kanë dhjetë-pesëmbëdhjetë që punojnë në mërgim si kuzhinierë, befas thërritin si gjenij e u jepen tituj e medalje. Sigurisht që kjo është e tepërt: arti është i pamëshirshëm dhe konkurenca e vërtetë është në Perëndim, aty ku ata, me gjithë keqadhjen, punojnë si pjatalarës. Artist o je, ose s’ je fare! Si në New York, si në Tiranë, apo në Firifistun!
Njeriu i artit dhe i kulturës, për shkak të gjëndjes së mjerueshme ekonomike, është lehtësisht i rekrutueshëm dhe i mercenarizuar. Shikoni ç’ ngjet tashmë në prag zgjedhesh në sheshet e qendrat e atyre që për rutinë vazhdojmë t’ i quajmë qytetet tona: ahengje, daulle, zurna e hoj-broj. Artistë që mbarten me makina e mikrobuzë prej Tiranës në provinca (në të vërtertë vetë Tirana është një provincë që s’ ke si ta kesh zili). Është një tallahamë që s’ i shkon fare mjerimit e karkaculjes. Dashi brirëmëdhenj i kulturës masive që bëhet kurban për këto ziafete është blerë me paratë e taksapaguesve, tymi i mishit të pjekur të tij do të ngjitet lart në Olimpin e politikës, ku rrinë zotat, kurse një pjesë tjetër do të ndahet si sadaka për fakirfukarenjtë në formën e ca llomkave gëzimi, të dhëna jo me listë, por badiava. Të kujtojnë motamo kohën e Enverit, kur tragjedia rrekej të fshihej me gëzimet fals që krijoheshin prej lëvizjeve amatore.
Është një gjëndje parake, primitive, së cilës, fatkeqësisht, i ndihin ndonjëherë dhe vetë artistët. I ndihin duke e tjetërsuar dinjitetin dhe duke i lënë një shteg hapur injorancës së kapadinjve kokëboshë e fodullëve, në xibërrimat e trurit të të cilëve mund të mbijnë gjithfarë bimë vegjetative (huthra, qepë, sallatë), por kursesi mendime e ide. Përfytyrojini me duart e futura në jelekët me qostek (qofshin dhe kostume allafrënga), tek i futin nja dy gogësima dhe në kokë u regëtin vetëm një ide: dreka e nesërme.
Është interesante të parafytyrojmë çdo të bëhet jo më me trupin e kulturës, por me pjesën e sakrifikuar, d.m.th me vetë bishtin e hardhucës. Bestytë dhe besimtarë naivë mendojnë se bishti i saj jeton mëvetësisht gjersa bëhet vetë hardhucë. E parafytyrojmë këtë hardhucë të tërhuzur e të ankthuar, ngase pareshtur i rri tek koka vegimi i dhëmbëve të përbindëshit. Imagjinoni tashmë këtë kulturë: televizione ku kulturë quhet arti i zhveshjes, motamo si në rrëfenjën e Ishtares që për të shkuar gjer në fund të Ferrit, aty ku rinte Erashkigali, i duhej të hiqte në çdo shkallë nga një rrobë prej trupit. Zonjushe të bukura, ferri ndonjëherë është Lart!
Ministra e deputetetë, për shkak të asaj rrëkeze mjalti që çurgon nga pushteti, kanë rrënjuar mu në rropullitë e kulturës shqiptare, duke e kthyer gjithçka në katandisje dhe vajmedtshmëri: një shtyp, atdheu i të cilët janë ato metra katrorë nga Parlamenti gjer tek kryeministria, e për rrjedhojë një tematikë kolektive e zbarët dhe e shkretëtirtë, e cila ta shpif e të kall të keqtë; shtëpi botuese që s’ duan t’ ia dinë fare për shitje librash, sepse të ardhurat i sigurojnë nga tenderat qeveritare dhe fondacionet; librarë që s’ ia kanë idenë për autorët dhe vlerat e librit ngaqë si rrezikon kush, sepse mungon konkurenca e vërtetë. Amulli e kaos i vërtetë në tregun e disqeve, CD-ive, mungesë thuajse e plotë e tregut për librin kosovar e maqedonas.
Pushteti mban të shtërnguar e karfosur gjithçka. Aq e vërtetë është kjo sa në një konkurs për të vënë në skenë një pjesë teatrale, ku konkuruan Shekspiri dhe një nga ata (l)ibretistët injorantë të teatrove tona, fitoi ky i dyti. Gjithë orvatjet për ta paraqitur këtë gjëndje si një grip të lehtë tranzicional janë të kota, sepse e dimë zanafilli se Parlamenti grek i Perikliut, rrumbull dy mijë vjet më parë, ishte ku e ku më demokrat se ky i yni, teksa vetë e shoqja e tij kishte një sallon letrar ku merrte pjesë edhe Sokrati me Anaksagorën. Atëhere? Atëhere, çfarë?!... Shqipëria mbetet po ajo: vëndi i dy rasate njerëzish: i hallemëdhenjve dhe i halemëdhenjve...
Balil Gjini
Lajmetari...gazeta nr.93/6/05/2005
