Agron  POLOVINA                       

ONUFRI

PASUESIT E TIJ DHE SHKOLLA E BERATIT

Qyteti i Beratit, i favorizuar nga pozicioni  gjeografik dhe begatia e zonës përreth, zhvilloi një jetë të pandërprerë qytetare, që nga themelimi (shek IV-III) deri në ditët tona. Shkëlqimet e periudhave historike, rëniet në errësirat e gjata nuk mund të zbehin rëndësinë e tij dhe ndikimin që pati në jetën politike, ekonomike dhe kulturore.

Qendër peshkopale nën vartësi të kryepeshkopatave të Durrësit dhe Ohrit, në shek XVII fiton mëvetësinë duke mbajtur lidhjet të drejtpërdrejta me Patrikanën e Stambollit. Mitropolia e Shenjtë e Beratit u bë gjithashtu një qendër e rëndësishme e prodhimtarisë dhe e ruajtjes së vlerave të rëndësishme të pikturës bizantine dhe pasbizantine, të cilat të mbërritura deri në ditët tona përbëjnë thesare të rëndësishme të kulturës kombëtare.

Nga periudha bizantine (shek. VI) trashëgohen disa elemente të  përdorura arkitektonike të ripërdorura në kishat e mëvonshme (shek XVI),  por kodikët e famshëm të ruajtur në bibliotekën e mitropolisë, Codex Purpureus Beratinus (Kodiku i purpurt i shek. VI) dhe Codex Arueus Anthimi (Kodiku i artë i shek. IX), Epitafi i Gllavenicës (shek. XIII) dhe pikturat e periudhës paleologe të kishës së shën Triadhës (shek. XIV), dëshmojnë për rëndësinë e qytetit dhe kualitetet kulturore dhe artistike që ai grumbulloi. Këto vlera, minaturat e kodikëve, pikturat anonime të kishave të shek XIV, ikonat e realizuara këtu apo të sjella nga qendra të tjera, patën një ndikim te piktorët pasbizantinë të shek. XVI, të cilët paraqesin tipare relativisht të dallueshme dhe zhvillim unik duke realizuar vepra të rëndësishme e vlera artistike të dorës së parë.

Qyteti i Beratit në hartën e perandorisë renditej në periferi, në kufirin ku presioni i qendrës dhe ndikimi i kishës perëndimore në rivalitet me kulturën dhe artin e qendrave periferike ishin të zbehta. Largësia nga metropoli favorizonte një liri nga presioni i pushtetit qendror dhe kontakte të atelieve dhe artistëve të provincës, të cilët nëpërmjet fuqisë së talentit përpunuan dhe zhvilluan elemente të rëndësishme. Krijimet e tyre, megjithëse tradicionalisht ndjekin programet ikonografike bizantine, në to shikohen përzjerje të modeleve paleologe, ndikime kretase, elemente ikonografike maqedonase, elemente etnografike vendase edhe influenca me prejardhje perëndimore.

Përveç një numri artistësh anonimë nga shek. XIV, janë identifikuar emrat e mjeshtërve më të rëndësishëm që në historinë e artit shqiptar përmenden si “Shkolla e Beratit”. Onufri është përfaqësuesi më i rëndësishëm i pikturës pasbizantine në trojet shqiptare dhe më gjerë. Ai në krijimtarinë e trashëguar paraqitet një mjeshtër i rëndësishëm, profesionalisht i përsosur, që mbante dhe funksione kishtare (protopapa Neokastron). Gjeografia e krijimtarisë së tij përfshin një territor të gjerë të Ballkanit; Shqipërinë Qendrore, Greqinë Veriperëndimore, Maqedoninë Perëndimore e Rumaninë. Ai pikturon afresket e kishave të “Apostujve” (1547) dhe Anargjirëve (mbas vitit 1547) në Kostur, të kishave të shën Nikollës (para vitit 1553) në Shelcan, të shën Epremtes (1553 – 54) në Valësh. Atij i atribohen pikturat në kishat e Shpërfyturimit (1535) dhe shën Nikollës (1535) në Zercë e Prilep dhe kisha në manastirin e Moldavicës (1537) në Moldavi.

Në Berat ai ka një pjesë të rëndësishëm të krijimtarisë të përfaqësuar nga disa fragmente afresku të realizuar në kishën e shën Todrit (1547) dhe ikonat e ikonostasit të kishës së “Vangjelizmoit” në kala në kishën e shën Todrit dhe katedralen “Fjetja e shën Marisë”. Onufri krijoi tipin e ikonostasit me tre breza ikonash ku vendin kryesor e zë “Deizis”, në qendër paraqitet Krishti, shën Maria dhe shën Joan Pagëzori në pozicion lutes ndaj tij për shpëtimin e njërëzimit, ndërsa në të dy krahët pikturohen ungjillorët dhe apostuj. Në pikturën e tij ndihet trashëgimi i artit të periudhës së paleologëve, pejzazhet me shkëmbinj të thepisur dhe kodrat e rrumbullakta e të zhveshura. Veshjet e zbukuruara me vizatime të arta dhe pala të shumta, apo kompozimet arkitekturore të ndërlikuara, sfondet të mbuluara me fletë metali, zbukurimi i veçantë që ai u bën mburojave të strategëve dhe kujdesi anatomik për të trajtuar pjesët e zbuluara trupore tregojnë se Onufri gjithashtu në krijimtarinë e tij ndikohet nga arti i shkollës së Kretës. Të dukshme janë gjithashtu dhe ndikimet perëndimore në veprat e tij. Kjo është e qartë në kuadrin e lidhjeve të ngushta politike, tregtare dhe artistike midis dy brigjeve, të cilat në mënyrë të padiskutushme sollën ndikime reciproke në shprehjet artistike. Refleks i këtyre ndikimeve janë harqet me majë dhe kornizat e gdhendura të drurit, ndërtesat gotike dhe simbolet e ungjillorëve. Por për më tepër në gjallërinë në pikturat, të personazheve, të mjediseve, të portreteve me psikologji të veçantë dhe forma natyrore që flasin për një ndikim të rëndësishëm në krijimtarinë e tij të Rilindjes. Si mjeshtër i madh ai diti të kodifikojë  jehonën e ideve të Rilindjes duke mbetur megjithatë një ikonograf i artit të shkollës së Kostandinopojës, duke e pasuruar gjithashtu me elemente të veçanta lehtësisht të identifikushme. Në veprat e tij ndihet pasioni i veçantë dhe kaligrafia e kujdesshme me të cilën ai realizon tekstet duke përdorur ngjyrën e zezë për shkrimin, në të cilin veçon gërmën e parë me të kuqe. Në portretet e shenjtorëve të tij nënvizohet qëllimisht pjesa e syve, me vetullat e harkuara dhe qeskat e lotëve posht syve.

Arti i Onufrit shquhet për një ruajtje të traditës bizantine dhe kundërvenie ndaj çdo heretizmi, për teknikën e lartë të ekzekutimit, elegancën e vizatimit dhe raportet koloristike mjaft tërheqëse, dramacitetin në protretet e shenjtorëve që pikturon, dekorin e punuar me ar, motivet bimore dhe mbulesën metalike në sfondet, për një art të zhvilluar ku teknika dhe mjeshtëria ndërthuren për të shprehur një ndjenjë pasurie.

Edhe pse diskutimet për prejardhjen e tij vazhdojnë, ne do të referohemi argumentit se mjeshtri tjetër,  Nikolla  u formua si artist i rëndësishëm në atelienë e të jatit, Onufrit. Si i tillë ai trashëgoi të njëjtin stil dhe të njëjtët modele të Onufrit. Që është bir i mjeshtrit të madh Onufri idendifikohet jo vetëm nga trashëgimia artistike, nga realizimi i shkrimeve me të njëjtën kaligrafi dhe me të njëjtën tekst por edhe nga dëshmia që ai lë në kishën e shën Mari Vllahernës “…dhe piktori është Nikolla, biri i Onufrit…” Përveçse në Kurjan dhe në Arbanas, Bullgari, ku ai pikturoi së bashku me një mjeshtër tjetër të quajtur Joan, krijimtaria e tij zhvillohet në Berat ku pikturon Kishën e shën Mari Vllahernës, pikturën murale dhe ikonostasin si dhe ikona të tjera. Megjithëse ndjek traditën e të jatit, piktura e tij nuk ka atë ngarkesë emocionale dhe teknikë të zhvilluar si tek i pari. Shenjtorët e tij janë elegantë në raporte të mëdha dhe asketikë, me portrete ku ndihet thellimi në frymën spirituale dhe detajimi me elemente tipizuese. Ata janë të mbuluar me veshje të shtrejnta (luksoze) të zbukuruara me ornamente të shumta ku vizatimi linear i tyre shton vizionin monumental. Kompozimet e tij ndjekin tregimin liturgjik  si te paraardhësit, por ndërtohen më shumë figura dhe pa sfondet me mbulesë metali apo të artë që zëvendësohen me sfonde me ngjyrë në ikonat e tij dhe pa dekoracionet dhe kornizat e zbukuruara.

Onufri Qiprioti është mjeshtri i tretë i madh që lidhet me artin e të pikturuarit në kishat e Beratit. Ai realizon pikturën murale dhe ikonat e kishës së shën Kollit (1591),  ikonostasin e kishës së shën Kostandinit dhe Helenës dhe shumë ikona në të cilat ai shënon emrin e vetë. Gjithashtu përveçse është zbuluar se edhe “Dyert Mbretërore” të ikonostasit të kishës së shën Mari Vllahernës të pikturuar nga Nikolla janë të tijat. Eshtë faza e parë e krijimtarisë së tij ku pasi është larguar nga Qipro, endet (mendohet në Venedik) në Europë për 20 vjet. Megjithëse i ndikuar nga piktura e Onufrit dhe Nikollës piktura e tij klasifikohet me influenca  të dallueshme perëndimore. Këtu, por sidomos në afreskat dhe ikonat e Vllahogoranxisë në Gjirokastër (1622), shfaqen tiparet karakteristike të mjeshtrit, dekoracionet floreale të veshjeve, zbukurimet e sfondeve të arta me stukoreliev, raportet koloristike të ngrohta dhe dimensionet monumentale dhe jetësore të imazhit, shmangiet nga kanonizmat, që nënvizojnë në krijimtarinë e tij influencën perëndimore të shkollës kreto-veneciane.

Në territorin e Mitropolisë së Shenjte të Beratit kanë ushtruar veprimtarinë e tyre dhe shumë mjeshtër të tjerë në periudhën ndërmjet shek XVI-XIX. Ndërmjet tyre, Kostandin dhe Athanas Zografi shek. XVIII, të cilët realizojnë pikturën murale të kishës shën Kollit në Ardenicë dhe shumë ikona. Në to dallohen përveç imazhit të theksuar bizantin, thellimi në trajtimin e iluzionit të thellësisë. Kjo pikturë ndikoi së tepërmi në mjeshtrat e ateliesë e familjes Çetiri, të cilët në këtë periudhë punojnë në atelienë e tyre. Në kishën e shën Kollit, Ardenicë një mjeshtë tjetër i shek XVIII realizon ikonat e ikonostasit. Kostandin Shpataraku i cili shfaqet si një miniaturist i shkëlqyer vazhdues në traditën e piktorëve të mëparshëm.

E rëndësishme në periudhën midis shek XVII-XIX është veprimtaria e ateliesë së mjeshtërve të familjes Çetiri. Ata realizojnë pikturimin e shumë kishave dhe ikonostaseve në Berat dhe Myzeqe. Këta mjeshtra pikturuan në të njëjtën atelie së bashku, duke e trashëguar mjeshtërinë në breza të tjerë. Piktorët e parë kanë qenë Gjergji dhe Joani, të cilët bashkëpunojnë ndërmjet tyre dhe me piktorët e brezit tjetër Naumin dhe Nikollën. Piktorët e fundit e kësaj familje janë Gjergji dhe Prendi, me të cilët shfaqen tendecat degraduese në artin e të pikturuarit. Mbas tyre veprimtaria ikonografike degjeneron në veprimtari artizanale të piktorëve anonim.

BIBLIOGRAFI

Fatmir Thaçi,   Dhorka Dhamo,   “Monumentet”,   Tiranë, 1988;

Moikom Zeqo, “Onufri  dhe krishtërimit”  Tiranë, 2000;

Ylli Drishti,  Leon Çika   “ Ikona të Beratit” Album, 2003;

H. Bushhausen, Ch. Chotzakoglou, “Piktorë shqiptare në artin bizantin dhe pasbizantin”;

Theofan Popa     Monumentet,   Tiranë

M. Arapi,”Shekulli ”, 15 prill 2004" ,Ç’është ky Qipriot”, E Demo,” Monumentet”, Tiranë;

H. Nallbani,          “Piktura mesjetare dhe piktorët në kishat e kalasë së Beratit”,–“2000 vjet art  dhe kulturë kishtare në Shqipër”i, Tiranë, 2003;

G. Muka,  “Art’thënia bizantine te Çetirët”,  Tiranë, 1999